به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، انتشار یادداشتی از سوی «سید علی موجانی»، سفیر ایران در گرجستان پیرامون شخصیت تاریخی «ملکه کتوان» و ضرورت بازخوانی مستندات و روایت‌های تاریخی دوران صفویه، بازتاب‌ها و واکنش‌های گسترده‌ای را در محافل سیاسی و رسانه‌ای تفلیس به همراه داشته است.
ماجرا از آنجا آغاز شد که سفیر ایران که خود سابقه دیرینه‌ای در مطالعات اسنادی و پژوهش‌های تاریخی دارد، با انتشار تصویری از نمای ساختمان سفارت ایران در تفلیس که تصویر ملکه کتوان بر آن نقش بسته بود، از انجام یک مطالعه تطبیقی بر پایه منابع ایرانی و گرجی خبر داد؛ اقدامی که از سوی برخی چهره‌های پارلمانی حزب حاکم «رؤیای گرجستان» و شماری از مورخان این کشور با حساسیت‌های فراوانی مواجه شد.
روایت ملکه کتوان؛ بازخوانی تاریخ در تقاطع عصر صفوی و قفقاز
شخصیت «ملکه کتوان» یکی از چهره‌های نمادین و برجسته در تاریخ و هویت ملی-مذهبی گرجستان به شمار می‌رود. بر اساس روایت‌های سنتی و رایج در تاریخ‌نگاری گرجی، وی در سال 1624 میلادی (در دوران شاه عباس اول صفوی) در شهر شیراز پس از امتناع از پذیرش برخی شروط سیاسی و مذهبی به قتل رسید.
کلیسای ارتدکس گرجستان وی را در زمره قدیسان و شهدای راه ایمان و میهن قرار داده و هر ساله در تاریخ 26 سپتامبر آیین‌های یادبود وی را در سراسر این کشور برگزار می‌کند. در سده‌های گذشته، بقایای پیکر ملکه کتوان نیز به یکی از نمادهای پیوند مذهبی و تاریخی گرجستان با جهان مسیحیت و بعداً در روابط دیپلماتیک دوجانبه تبدیل شد.
با این حال، سید علی موجانی در یادداشت خود تصریح کرده که این تصویر تاریخی در حافظه دو ملت، با «روایت‌های متعارض و متعددی احاطه شده که تا به امروز نیز تداوم یافته است».
وی در پیام خود اعلام کرد که نتایج یک پژوهش مقدماتی را به زودی منتشر خواهد کرد؛ پژوهشی که با تکیه توأمان بر منابع و متون تاریخی گرجی و اسناد دوره صفوی در ایران نگاشته شده است.
سفیر ایران با تأکید بر تفکیک جایگاه دیپلماتیک و رسالت علمی خود صراحتاً خاطرنشان ساخت که این اثر به هیچ عنوان بیانگر موضع رسمی دولت جمهوری اسلامی ایران نیست، بلکه نگاه شخصی و تخصصی یک پژوهشگر تاریخ است که همچون هر اثر دانشگاهی دیگری می‌تواند در بوته نقد، اصلاح یا بازبینی صاحب‌نظران قرار گیرد. موجانی هنوز متن این مطالعه یا اسناد مدنظر خود را منتشر نکرده است.
تقابل دیدگاه آکادمیک با حساسیت‌های سنتی در جامعه گرجستان
با وجود تأکید سفیر ایران بر ماهیت کاملاً علمی و غیررسمی این پژوهش، اشاره وی به وجود «روایت‌های متعارض» بلافاصله در جامعه نخبگانی گرجستان بازتاب پیدا کرد. برخی از مورخان و کارشناسان گرجی این اظهارات را به منزله تردید در روایت قطعی کلیسا و تاریخ‌نگاری رسمی این کشور درباره ملکه کتوان تفسیر کردند.
در همین راستا، «گیورگی جاواخیشویلی»، استاد دانشگاه و مورخ گرجی، مدعی شد که این اظهارات فراتر از اختیارات و مأموریت‌های دیپلماتیک سفیر ایران است.
وی با دفاع از روایت مستقر در تفلیس ابراز داشت: «شهادت ملکه کتوان یک واقعیت تثبیت‌شده تاریخی است.»
جاواخیشویلی همچنین سفیر ایران را به نادیده گرفتن روش‌شناسی و اخلاق پژوهش‌های تاریخی متهم کرد؛ اتهامی که ناظران آگاه آن را ناشی از مقاومت محافل سنتی در برابر بازخوانی اسناد دست‌اول می‌دانند، چرا که بررسی دقیق‌تر اسناد تاریخی عصر صفوی می‌تواند ابعاد ناگفته‌ای از مناسبات پیچیده سیاسی و معادلات منطقه‌ای قفقاز در قرن هفدهم را بدون رویکردهای احساسی تبیین کند.
موج مخالفت در پارلمان؛ تذکر دیپلماتیک به جای مباحثه علمی
حساسیت بر سر این یادداشت تاریخی به سرعت از دایره مباحث آکادمیک فراتر رفت و به صحن پارلمان گرجستان کشیده شد. نمایندگان ارشد حزب حاکم «رؤیای گرجستان» واکنش‌های تندی نسبت به این موضع‌گیری نشان دادند و خواستار پایبندی سفیر ایران به پروتکل‌های متعارف دیپلماتیک شدند.
«نیکولوز سامخارادزه»، رئیس کمیسیون روابط خارجی پارلمان گرجستان، از سفیر ایران خواست تا «به پروتکل‌های دیپلماتیک پایبند بماند و از ورود به مناقشات تاریخی خودداری کند». سامخارادزه تصریح کرد که این موضوع را پس از بازگشت «ماکا بوچوریشویلی»، وزیر امور خارجه گرجستان، به تفلیس با وی در میان خواهد گذاشت تا سازوکار دیپلماتیک لازم در قبال آن اتخاذ شود.
هم‌زمان، «ایراکلی کاداگیشویلی»، یکی دیگر از نمایندگان برجسته پارلمان، با انتقاد از این اقدام اظهار داشت که اظهارنظر درباره ابعاد شخصیتی ملکه کتوان هیچ ارتباطی با وظایف و مأموریت‌های سفارتخانه ایران ندارد و نمایندگان دیپلماتیک باید در چارچوب صلاحیت‌های تعریف‌شده خود عمل کنند.
همچنین «آلودا گودوشاوری»، دیگر نماینده پارلمان گرجستان، با بیان اینکه دستگاه دیپلماسی باید به این مسئله واکنش نشان دهد، مدعی شد: «هیچ جریانی قادر نیست مسیر واقعی تاریخ ما را تحریف کند یا تغییر دهد؛ چرا که واقعیت همان چیزی است که رخ داده و ما از آن آگاهیم.»
این مواضع تند نشان‌دهنده حساسیت شدید نخبگان سیاسی تفلیس نسبت به مسائلی است که با نمادهای هویتی گرجستان پیوند خورده است.
پیشینه یادداشت‌های سفیر و حساسیت‌های ژئوپلیتیک در تفلیس
این نخستین باری نیست که نوشته‌ها و یادداشت‌های تحلیلی سفیر ایران در گرجستان کانون توجه رسانه‌ها و چهره‌های سیاسی قرار می‌‌گیرد. پیش از این نیز در تاریخ 31 مارس، موجانی در یادداشتی تحلیلی تصریح کرده بود: «کشورهایی که خواسته یا ناخواسته فضای جغرافیایی و قلمرو سرزمینی خود را در اختیار ماجراجویان خارجی قرار می‌دهند، دیر یا زود بهای سنگین آن را در درون مرزهای خود خواهند پرداخت.»
هرچند در آن یادداشت نامی از کشور خاصی برده نشده بود، اما در فضای پرتنش منطقه قفقاز و رقابت‌های ژئوپلیتیک میان بازیگران منطقه‌ای و قدرت‌های غربی، برخی از تحلیلگران و چهره‌های وابسته به جریان‌های غرب‌گرا در تفلیس، آن پیام را به منزله هشداری استراتژیک در خصوص پیامدهای همگرایی با طرح‌های امنیتی مداخله‌جویانه آمریکا و ناتو تلقی کردند.
پیوند خوردن این سابقه ذهنی با مباحثه اخیر بر سر ملکه کتوان، فضای رسانه‌ای تفلیس را مستعد بهره‌برداری‌های سیاسی از سوی جریان‌هایی ساخته است که به دنبال تضعیف مناسبات تهران و تفلیس هستند.
دیپلماسی تاریخی؛ ضرورت درک متقابل در برابر جنجال‌های سیاسی
پیوندهای دیرینه فرهنگی و تمدنی میان ایران و قفقاز جنوبی، واقعیتی ریشه‌دار و تفکیک‌ناپذیر است که سده‌ها زیست مشترک و مناسبات عمیق انسانی بر آن صحه می‌گذارد.
دوران صفویه و تعاملات گسترده رجال، نخبگان و شاهزادگان گرجی در دربار اصفهان، فصلی درخشان و در عین حال چندلایه از تاریخ منطقه به شمار می‌رود که بازخوانی علمی آن به دور از تعصبات روزمره، می‌تواند به درک متقابل ملت‌ها کمک شایانی کند.
از نگاه تحلیلگران مستقل، طرح دیدگاه‌های اسنادی از سوی پژوهشگران نباید دستمایه مناقشات دیپلماتیک یا سوءاستفاده‌های جناحی قرار گیرد، بلکه نیازمند بستری آرام برای گفت‌وگوهای کارشناسی میان اندیشکده‌ها و دانشگاه‌های تهران و تفلیس است تا زمینه تقویت اشتراکات فرهنگی و توسعه مناسبات سازنده دو کشور بیش از پیش فراهم گردد.
انتهای پیام/