به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، هفت سال دوری از اجرا، ساماندهی حدود 60 لوح فشرده از آثار، پروژه‌هایی که فرصت عرضه پیدا نکردند و انتقاد از آنچه «اصرار بر ندیدن» خود می‌خواند؛ این‌ها بخشی از روایت علیرضا مشایخی از سال‌های اخیر فعالیتش در موسیقی است. آهنگساز پیشگام موسیقی نو در ایران، در نشست خبری کنسرت «موسیقی نو در ایران» از نگاه خود به موسیقی، ضرورت اندیشه در آهنگسازی و تفاوت میان موسیقی چندفرهنگی و موسیقی تلفیقی سخن گفت؛ اجرایی که قرار است 14 آبان با همراهی چند گروه و نوازنده در تالار وحدت تهران برگزار شود.
نشست خبری این کنسرت روز سه‌شنبه 28 مهرماه 1405 در مکتب تهران با حضور علیرضا مشایخی آهنگساز و رهبر ارکستر، امین غفاری نوازنده ویولن و ویولا، آرش امینی، آهنگساز و رهبر ارکستر و فرزان فرنیا، پژوهشگر حوزه موسیقی و سرپرست آنسامبل کاروان، برگزار شد. محور اصلی این نشست، علاوه بر معرفی برنامه اجرایی، دیدگاه‌های مشایخی درباره وضعیت موسیقی در ایران و مسیری بود که او طی سال‌های فعالیتش برای شکل‌گیری مفهوم «موسیقی نو» دنبال کرده است.
هفت سال دور از صحنه، اما نه دور از موسیقی
مشایخی در توضیح سال‌های اخیر زندگی هنری خود گفت که طی هفت سال گذشته اجرایی نداشته، اما این دوره را به رسیدگی به فعالیت‌های عقب‌مانده و ساماندهی آثارش اختصاص داده است.
او توضیح داد: «من هفت سال در ایران بودم و در این مدت به کارهای عقب‌افتاده در ارتباط با فعالیت‌های هنری رسیدگی کردم.» به گفته این آهنگساز، حدود 60 لوح فشرده از آثارش را ساماندهی کرده که قرار است توسط ناشران بین‌المللی منتشر شوند. همچنین آثاری را برای فستیوال نهم آماده کرده و کتابی را برای رونمایی در نظر داشته است؛ برنامه‌هایی که به گفته او، امکان اجرای آن‌ها فراهم نشد.
مشایخی با اشاره به دشواری‌های فعالیت در فضای موسیقی ایران گفت که با وجود آنچه اصرار بر نادیده‌گرفتن خود می‌داند، از تلاش بازنمانده است. او با یادآوری فعالیت‌های احمد پژمان نیز گفت که هر دو، با وجود تفاوت در مسیر، در پی ایجاد تحرک و شکل‌دادن به جریان موسیقی نو در ایران بوده‌اند.
این آهنگساز که پس از سال‌ها زندگی در خارج از کشور به ایران بازگشته است، در بخش دیگری از سخنانش هنرمندان را به ماندن و ادامه فعالیت در کشور تشویق کرد. او گفت: «من همواره امیدوارم مردم به خارج نروند و حاصل زحمتشان را در ایران ببینند.» مشایخی با تأکید بر پایداری و ادامه تولید هنری افزود که هیچ شرایط محیطی نتوانسته ایران را نابود کند و هنرمندان باید با وجود دشواری‌ها به کار خود ادامه دهند.
موسیقی نو؛ بازگشت به اندیشه و تعریف موسیقی
بخش مهمی از سخنان مشایخی به مفهوم «موسیقی نو» اختصاص داشت؛ اصطلاحی که او از آن به‌عنوان چارچوبی برای مواجهه دوباره با موسیقی و تأکید بر تفکر در فرآیند آهنگسازی یاد کرد.
او توضیح داد که علاقه‌اش به شعر نیما یوشیج در شکل‌گیری این رویکرد مؤثر بوده است. مشایخی معتقد است موسیقی در ایران هنوز تعریف روشن و مورد توافقی ندارد و همین مسئله به شکل‌گیری دیدگاه‌های متناقض و آسیب به این حوزه انجامیده است.
او در این‌باره گفت: «موسیقی من حرفی جز اندیشه ندارد.» از نظر این آهنگساز، موسیقی متفکر به تمرکز نیاز دارد و مخاطب باید پیش از قضاوت درباره آن، فرصت شنیدن و مواجهه با اثر را به خود بدهد.
مشایخی در توضیح تفاوت مواجهه عمومی و حرفه‌ای با موسیقی گفت: «موسیقی من فهمیدنی نیست؛ موسیقی من شنیدنی است.» او دو شیوه مواجهه با موسیقی را برشمرد: شنیدن صرف و برخورد حرفه‌ای مبتنی بر علم موسیقی. به اعتقاد او، موسیقی زبانی برای بیان ناگفته‌هاست و شنونده نباید از تجربه شنیدن آثار متفاوت هراس داشته باشد؛ حتی اگر در نهایت از آن‌ها خوشش نیاید.
این آهنگساز همچنین به آنچه ضعف تاریخی در تعریف و مطالعه موسیقی در ایران می‌داند اشاره کرد. او با مقایسه سابقه پژوهش درباره ردیف و میرزا عبدالله با مطالعات تاریخی موسیقی در اروپا، مدعی شد که موسیقی در ایران از نظر تاریخی به اندازه کافی بررسی نشده است. به گفته مشایخی، حتی میان چهره‌های برجسته موسیقی ایرانی نیز درباره تفسیر برخی اصطلاحات این حوزه اتفاق نظر وجود ندارد.
او این وضعیت را یکی از عوامل عقب‌ماندگی فضای موسیقی دانست و به تناقض‌های موجود در برخورد رسمی با موسیقی اشاره کرد؛ از جمله اینکه ارکستر سمفونیک در تالار وحدت اجرا دارد، اما سازهای موسیقی در تلویزیون نمایش داده نمی‌شوند.
مشایخی در ادامه، دو مسیر پیش روی آهنگسازانی را که برای فعالیت به اروپا مهاجرت می‌کنند، تقلید از آهنگسازان برجسته اروپایی یا حرکت به سوی ابتکار و نوآوری توصیف کرد. او تأکید داشت که شکل‌گیری موسیقی تازه به ابتکار عمل و یافتن راهی مستقل وابسته است.
چرا مشایخی از موسیقی تلفیقی فاصله گرفت؟
یکی دیگر از محورهای نشست، تمایز میان موسیقی تلفیقی و موسیقی چندفرهنگی بود. مشایخی گفت که خود از جمله افرادی بوده که در سال‌های گذشته عبارت «موسیقی تلفیقی» را مطرح کرده، اما به‌دلیل برداشت‌های نادرست شکل‌گرفته از این اصطلاح، اکنون دیگر آن را رویکرد خود نمی‌داند.
او در توضیح دیدگاه کنونی‌اش گفت: «آنچه من ارائه می‌دهم موسیقی چندفرهنگی است.» به گفته او، این رویکرد می‌کوشد دستاورد تازه‌ای به موسیقی اضافه کند و صرفاً به کنار هم قرار دادن عناصر متعلق به فرهنگ‌های مختلف محدود نمی‌شود.
مشایخی آثار خود را در سه زمینه اصلی دسته‌بندی کرد: موسیقی ایرانی، موسیقی چندفرهنگی در گفت‌وگو با فرهنگ‌های دیگر و موسیقی انتزاعی محض مبتنی بر الگوریتم‌های مختلف ریاضی. به گفته او، آثاری که در کنسرت پیش رو اجرا می‌شوند، بیشتر بر موسیقی چندفرهنگی متمرکز هستند.
او همچنین تأکید کرد که به‌جز کنسرتو ویولا که به هفت سال پیش تعلق دارد، قطعات این برنامه جدید هستند.
انتقاد از کم‌توجهی به نت‌نویسی در موسیقی ایرانی
مشایخی در پاسخ به پرسشی درباره دیدگاه‌هایش نسبت به موسیقی ایرانی، تأکید کرد که سخنانش بیانگر دیدگاه شخصی اوست و نباید آن را به تمام جریان موسیقی ایرانی تعمیم داد.
او با انتقاد از آنچه کم‌کاری برخی فعالان تاریخی این حوزه در زمینه پژوهش و ثبت علمی آثار می‌داند، به تجربه شاگردی خود نزد لطف‌الله مفخم اشاره کرد؛ هنرمندی که به گفته مشایخی، از نزدیک شاهد تلاش او برای قانع کردن استادان موسیقی ایرانی به نت‌نویسی آثارشان بوده است.
مشایخی گفت بسیاری از این استادان با نت‌نویسی موافق نبودند و تصور می‌کردند چنین رویکردی به موسیقی آسیب می‌زند. او همچنین به تعصب برخی هنرمندان نسبت به انتقال سینه‌به‌سینه موسیقی و مخالفت با ثبت مکتوب آثار اشاره کرد و این رویکرد را یکی از موانع شکل‌گیری دستاوردهای علمی بیشتر در موسیقی ایرانی دانست.
این آهنگساز در ادامه، نبود باور به استقلال موسیقی از شعر را نیز از دیگر مسائل این حوزه عنوان کرد؛ دیدگاهی که در چارچوب کلی‌تر انتقادهای او به تعریف‌نشدن موسیقی و ضرورت توجه به ابعاد نظری و علمی آن قرار می‌گیرد.
آرش امینی: آثار مشایخی بازآفرینی موسیقی ایرانی‌اند
آرش امینی، آهنگساز و رهبر ارکستر کنسرت «موسیقی نو در ایران»، در این نشست به معرفی بخشی از آثار اجرایی پرداخت. به گفته او، «کنسرتو برای ویولن و سازهای ضربی» با تک‌نوازی امین غفاری، «کوارتت زهی با سازهای ضربی»، «کنسرتو برای ویولا و سازهای ضربی و زهی» و قطعه «دریا» از جمله آثار این برنامه هستند.
امینی در توضیح ویژگی آثار مشایخی، میان آهنگسازانی که موسیقی ایرانی را در قالب ارکستراسیون غربی ارائه می‌کنند و آهنگسازانی که به بازآفرینی آن می‌پردازند، تفاوت قائل شد. او آثار مشایخی را در دسته دوم قرار داد و گفت هر یک از این آثار فرم و ساختار موسیقایی خاص خود را دارند و به قالب‌های تثبیت‌شده محدود نمی‌شوند.
به باور امینی، آثار این آهنگساز با پرسش‌های فلسفی سروکار دارند؛ پرسش‌هایی که الزاماً پاسخ قطعی ندارند و اهمیتشان در خودِ جست‌وجو و مواجهه با آن‌هاست.
امینی همچنین با انتقاد از محدودیت‌های مدیریتی در حوزه موسیقی، خواستار برنامه‌ریزی روشن‌تر برای حمایت از گونه‌های مختلف موسیقی شد. او معتقد بود که با سیاست‌گذاری مناسب می‌توان فرصت اجرای آثار را افزایش داد و برنامه‌هایی را که تنها یک روز در تهران برگزار می‌شوند، به اجراهای چندروزه تبدیل کرد. به گفته او، گروه برگزارکننده همچنان امیدوار است این پروژه در شهرهای دیگر ایران نیز اجرا شود.
امین غفاری و چالش اجرای دو کنسرتو
امین غفاری، نوازنده ویولن و ویولا، نیز در این نشست از همکاری دوباره با مشایخی سخن گفت و این فرصت را حاصل تجربه شاگردی و آشنایی با آثار این آهنگساز دانست.
او توضیح داد که در کنسرت پیش رو دو کنسرتو اجرا خواهد کرد؛ تجربه‌ای که از نظر او برای یک نوازنده چالشی بزرگ و از نظر اجرایی دشوار است و در مجموعه‌های بزرگ کمتر اتفاق می‌افتد.
غفاری با اشاره به ساختارشکنی آثار مشایخی، ابراز امیدواری کرد که مخاطبان با حضور در این کنسرت، تجربه‌ای متفاوت از شنیدن موسیقی داشته باشند.
آنسامبل کاروان و نقش سازهای کوبه‌ای
فرزان فرنیا، سرپرست آنسامبل کاروان، نیز در بخش پایانی نشست درباره حضور این گروه در پروژه توضیح داد. او نگاه مشایخی به سازهای کوبه‌ای را فراتر از نگاه بسیاری از هم‌نسلان این آهنگساز توصیف کرد و گفت نوازندگی آثار او در طول سال‌ها زمینه شکل‌گیری آنسامبل کاروان را فراهم کرده است.
به گفته فرنیا، اعضای این آنسامبل در تمامی قطعات کنسرت 14 آبان حضور دارند و در بخشی جداگانه نیز قطعه «پیچک» را اجرا خواهند کرد؛ اثری که او آن را جلوتر از زمان خود توصیف کرد.
جزئیات اجرای «موسیقی نو در ایران» در تالار وحدت
پروژه «موسیقی نو در ایران» روز 14 آبان 1405 در تالار وحدت تهران برگزار می‌شود. در این برنامه، آثاری از علیرضا مشایخی با همراهی ارکستر زهی خلیج فارس به رهبری آرش امینی و تک‌نوازی امین غفاری اجرا خواهد شد. کوارتت نماد به سرپرستی ستاره بهشتی و آنسامبل کاروان به سرپرستی فرزان فرنیا نیز در این پروژه حضور دارند.
«کنسرتو برای ویولن و سازهای ضربی»، «کوارتت زهی با سازهای ضربی»، «کنسرتو برای ویولا و سازهای ضربی و زهی»، قطعه «دریا» و اجرای جداگانه «پیچک» از جمله آثاری هستند که در توضیحات اعضای گروه به آن‌ها اشاره شد.
این کنسرت در شرایطی برگزار می‌شود که مشایخی پس از هفت سال دوری از اجرا، بار دیگر آثارش را در برابر مخاطبان قرار می‌دهد؛ فرصتی برای مواجهه با آهنگسازی که بخش مهمی از فعالیت هنری خود را بر تجربه‌گرایی، گفت‌وگوی میان فرهنگ‌ها و تأکید بر اندیشه در موسیقی بنا کرده است.
انتهای پیام/