Tesnim Haber Ajansı- Azerbaycan Cumhuriyeti'nin Zengilan bölgesi ile Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti arasındaki Ermenistan topraklarında demiryolu hattı inşasına yönelik hazırlıklar, Güney Kafkasya'daki iletişim ve transit güzergâhlarının yeniden açılması sürecini beyanlar ve siyasi açıklamalar düzeyinden operasyonel aşamaya taşımıştır; ancak bu süreç Ermenistan'daki iç muhalefetin şiddetli direnişi ve bölgesel jeopolitik karmaşıklıklarla karşılaşmıştır.
ABD'nin TRIPP Projesi; Transit Güzergâhlarının Yeniden Açılmasının Ekseni
Daha bir yıl öncesine kadar Ermenistan ile Azerbaycan Cumhuriyeti ve ayrıca Ermenistan ile Türkiye arasında demiryolu ve ulaşım yollarının açılmasına ilişkin görüşmeler, ağırlıklı olarak sloganlar ve siyasi manevralar çerçevesinde değerlendiriliyordu.
Ancak Rus mallarının Azerbaycan Cumhuriyeti toprakları üzerinden Ermenistan'a transit geçişinin başlaması ve Azerbaycan ürünlerinin Ermenistan pazarına ihracatının ardından bu süreç uygulama adımlarına girdi; bu adımlar gerekli yasal kararları, altyapı projelerinin hazırlanmasını ve bölgesel transitin yeniden açılmasına yönelik yol haritasının hazırlanması için ikili toplantıların düzenlenmesini içermektedir.
Güney Kafkasya'daki ulaşım güzergâhlarının canlandırılmasında merkezi ve kilit unsur, Ermenistan bölümünün Ermeni-Amerikan ortak projesi çerçevesinde "TRIPP" (Trump'ın Uluslararası Barış ve Refah Yolu) adı altında hayata geçirilmesi planlanan "Zengezur Koridoru"dur.
Bu proje, Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan ve Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in ABD Başkanı Donald Trump ile Beyaz Saray'da 8 Ağustos 2025 tarihinde yaptıkları üçlü görüşmenin ardından başlatıldı.
"TRIPP" projesi, Ermenistan'ın Syunik vilayetinin en güney noktasında otoyol ve demiryolu hattı inşasını içermektedir; daha önce Ocak 2021'de Rusya, Azerbaycan ve Ermenistan üçlü komisyonu tarafından planlanan projenin aynısı.
Bu ulaşım güzergâhı, Zengilan bölgesini Nahçıvan'a bağlayarak Güney Kafkasya'nın en kısa yolu üzerinden Türkiye'ye mal ihracatı imkânı sağlayacaktır. Ayrıca bu proje çerçevesinde gaz ve petrol boru hatları, elektrik iletim hatları ve fiber optik ağlar da Ermenistan topraklarından Nahçıvan'a doğru çekilecektir.
Ermenistan'ın Projeyi Mali ve Hukuki Olarak Yapılandırma Çabası
Nikol Paşinyan dün bir kez daha bu projenin hayata geçirilmesinin hayati önemini vurguladı. 6 Ekim'de Ermenistan-İngiltere ticaret konferansındaki konuşmasında Erivan'ın "günlük olarak" "TRIPP" projesinin operasyonel başlangıcı üzerinde çalıştığını belirtti.
Paşinyan'a göre bu proje yalnızca Ermenistan'ın değil tüm bölgenin ekonomik ortamını dönüştürebilir. Paşinyan ayrıca Erivan'ın Ermenistan-Türkiye sınırlarının açılmasını ve Azerbaycan ile Türkiye ile demiryolu hatlarının kurulmasını beklediğini ifade etti. Daha geniş bir ufukta bu güzergâh, Fars Körfezi ile Karadeniz arasında bir bağ oluşturmalı ve Ermenistan'ı yeni uluslararası lojistik zincirlerine dahil etmelidir.
Dikkat çekici nokta, bu projenin ilerlemesinin yalnızca siyasi beyanlarla sınırlı olmamasıdır. 16 Eylül'de Ermenistan Anayasa Mahkemesi, ABD ile "TRIPP"e ilişkin stratejik işbirliği çerçeve anlaşmasında yer alan yükümlülükleri anayasaya aykırı bulmadı.
Şimdi bu belgenin Ermenistan Parlamentosu tarafından nihai olarak onaylanması gerekmektedir. Projenin yürütülmesi için "TRIPP Development Company" adlı bir şirket kurulmuştur; ilk aşamada hisselerinin yüzde 74'ü ABD tarafına, yüzde 26'sı Ermeni tarafına ait olacaktır.
Güney Kafkasya'da Zaman Ufukları ve Enerji Altyapıları
Bununla birlikte projenin inşaat çalışmalarının başlangıç takvimi ertelenmiştir. Azerbaycan Cumhuriyeti Dışişleri Bakanı Ceyhun Bayramov'un açıklamalarına göre Ermenistan topraklarındaki uygulama çalışmaları 2027 yılından önce başlamayacaktır.
Elbette bu gecikme projeden vazgeçildiği anlamına gelmemektedir. Azerbaycan Cumhuriyeti, Karabağ ve Doğu Zengezur bölgelerinde Zengezur koridorunun kendisine ait bölümünü tamamlamakta ve Nahçıvan demiryolunun modernizasyonu için hazırlıkları sağlamaktadır. Ermenistan'da da mühendislik çalışmaları yapılmış ve hükümetin 5 yıllık programında (2026-2031) Gümrü-Ahuryan-Türkiye sınırı ve Yeras'ın-Nahçıvan sınırı demiryolu kesimlerinin yeniden inşası öngörülmüştür.
Yakın zamanda Ermenistan ve Türkiye arasındaki iletişim yolunda bir başka önemli sinyal alındı. Erivan ve Ankara temsilcileri Gümrü-Kars elektrik iletim hattının yeniden inşası ve devreye alınması konusunu görüştüler.
Ermenistan Bölgesel Yönetim ve Altyapı Bakanı Davit Khudatyan, tarafların bu konuyu ilişkilerin normalleşmesi çerçevesinde ele aldığını ve elektrik şebekelerinin karşılıklı bağlantısını hedef odaklı gördüklerini açıkladı. Eylül ayında da Ermenistan, Azerbaycan ve Gürcistan temsilcileri ulusal elektrik şebekelerinin Türkiye sistemiyle entegrasyonu imkânını incelediler.
Enerji alanındaki işbirlikleri, daha geniş bölgesel bağlantının ilk operasyonel halkası olabilir. Teknik ve siyasi koşullar üzerinde anlaşma sağlanırsa Ermenistan, mal transitinin yanı sıra elektrik ihracatı, yatırım çekme ve sınırlı dış güzergâhlara bağımlılığı azaltma imkânı elde edecektir. Bu durum Türkiye için Azerbaycan ve Hazar'a daha doğrudan erişim, Bakü için Nahçıvan ile kara bağlantısı ve uluslararası yatırımcılar için Avrupa ile Asya arasında yeni bir güzergâh sağlayacaktır.
Ermenistan Muhalefetinin Muhalefeti ve Siyasi Sahnede Gerginlik
Tüm ekonomik avantajlara rağmen bu proje siyasi açıdan kırılgan kalmaya devam etmektedir. Ermenistan'da muhalefet akımları, Azerbaycan Cumhuriyeti ile ilişkilerin normalleşmesinin mevcut modeline şiddetle karşı çıkmakta ve yeni bölgesel altyapıların oluşturulmasına olumsuz bakmaktadır.
"Güçlü Ermenistan" fraksiyonu, hükümetin barış garantileri almadan taviz verdiğini iddia etmektedir; oysa Bakü ile Erivan arasında fiili barış sağlanmış ve her iki ülkenin üst düzey yetkilileri tarafından defalarca teyit edilmiştir. Bu fraksiyonun lideri Narek Karapetyan, sınırların belirlenmesi ve yolların açılması için güvenlik garantilerinin elde edilmesini ön koşul olarak görmektedir.
Siyasi rekabetin şiddeti, dün Ermenistan Parlamentosu salonunda yaşanan fiziksel çatışmada kendini gösterdi. Paşinyan ticaret konferansında Zengezur koridorunun Ermeni bölümünün (Syunik) inşasının önemini anlatırken, muhalefet fraksiyonu üyesi Edgar Gazaryan, hükümet yetkililerini kamu mallarını israf etmekle suçlayarak iktidardaki "Sivil Sözleşme" partisi milletvekilleriyle fiziksel çatışmaya girdi; parlamento koridorlarına taşan şiddetli çatışmayı güvenlik güçleri ancak ikinci denemede ayırabildi.
Parlamentodaki gerginlik doğrudan Zengezur projesiyle ilgili olmasa da hükümetin savaş sonrası dönemde Ermenistan'ın dış politika ve ekonomik politikasındaki revize edilmiş değişiklikleri ilerletmeye çalıştığı ortamı ve şiddetli siyasi gerilimleri gözler önüne sermektedir.
Ermenistan muhalefeti Bakü ve Ankara ile her türlü anlaşmayı reddetmekte ve barış yerine yeni bir askeri çatışmaya hazırlanmaya odaklanmaktadır. Ancak "Sivil Sözleşme" partisinin parlamentodaki çoğunluk koltukları göz önüne alındığında muhalefetin manevra kabiliyeti sınırlıdır.
Bölgesel Güçlerin Jeopolitik Kaygıları; Rusya ve İran
"TRIPP" projesinin ilerlemesi iç çekişmelerin yanı sıra uluslararası alanın karmaşıklıklarıyla da birlikte gitmektedir. Ermenistan ile Rusya arasındaki mesafe açılma süreci devam etmekte ve Moskova, Erivan'dan Paşinyan'ın Avrupa Birliği ile yakınlaşma mı yoksa Avrasya Ekonomik Birliği üyeliğini koruma mı istediğine dair net bir yanıt beklemektedir. Ermenistan Başbakanı "Barış Kavşağı" fikrini ortaya atmasına rağmen henüz güçler arası dengeden yararlanacak başarılı bir çok yönlü politika oluşturamamıştır.
Öte yandan İran da Zengezur koridorunda ABD'nin varlığı ve nüfuzuna ilişkin kaygı ve itirazlarını dile getirmiş ve "TRIPP" projesinin uygulanmasında Tahran'ın çıkarlarının dikkate alınmasını talep etmiştir; ancak İran ile ABD arasındaki ilişkilerin gerginliği ve karmaşıklığı bu konuda kolay bir dengeye ulaşılmasını zorlaştırmaktadır.